Fọ́tò Hart Plaza nígbà tí ilẹ̀ ń ṣú, Odò Detroit tí ń gba ìmọ́lẹ̀ tó kẹ́yìn tí kò ní ojiji sí ẹ̀yìn rẹ̀, Windsor tí a lè rí ìlú rẹ̀ kékereké lókè omi bí ọ̀rọ̀ àríkó tó ń sọ nípa ibòmíràn. Ohùn tó ń jáde láti orí pápá ìtàgé ńlá náà le, ó sì ṣe pàtó, tí a kọ́ láti inú ẹ̀rọ ìlù àti synthesizers, ó sì ń gbé iwuwo kan pàtó tí ọ̀pọ̀ orin àjọyọ̀ kì í ní — kì í ṣe iwuwo ìfihàn tàbí òwò, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì wà, ṣùgbọ́n iwuwo àríyànjiyàn. Orin yìí ni a ṣe láti túmọ̀ sí ohun kan. Ìlú tó ń padà sí lọ́dọọdún kò ti dáwọ́ dúró láti mú kí ìtumọ̀ yẹn di ohun tó pọn dandan.
Bíbí Láti Inú Ahoro: Ìmúdáradara Ohùn Onígboyà ti Detroit
Ìmọ̀-ẹ̀rọ orin Detroit kò jáde láti inú ìsinmi tàbí ọ̀pọ̀lọpọ̀. Wọ́n gbẹ́ e nínú àwọn ipò pàtó ti ìlú Detroit tí àwọn aláwọ̀ dúdú ti nípa lẹ́yìn ìgbà iṣẹ́, níbi tí ìparun iṣẹ́ ilé-iṣẹ́, sísálo àwọn aláwọ̀ funfun, àti ìkọ̀sílẹ̀ ìjọba ti dá àdígbà àti àlàfo ìdáǹgbòǹgbò sílẹ̀. Ní àwọn ọdún 1970 tí ó kẹyìn títí di àwọn ọdún 1980, ìparun ilé-iṣẹ́ ọkọ̀ ayókẹ́kẹ́ ti fópa mú ọrọ̀ àwọn aláwọ̀ dúdú tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ lọ́wọ́, èyí tí ó ti sọ Detroit di ọ̀kan lára àwọn ìlú ńlá Amẹ́ríkà ní ọ̀rúndún ogún. Ohun tí ó kù jẹ́ àyè àti ohun èlò tí ó ń béèrè fún àìnírètí tàbí ìdáǹgbòǹgbò.
Àwọn ohun tí a ṣe, láìdàbí, wá láti ìlú kékeré kan. Juan Atkins, Derrick May, àti Kevin Saunderson — àwọn tí a ń pè ní Belleville Three — dàgbà ní Belleville, Michigan, tí ó súnmọ́ Detroit tó láti rí ìpalára rẹ̀ àti ọgbẹ́ rẹ̀. Ohun tí wọ́n kọ́, nínú àwọn ilé ìsàlẹ̀ àti yàrá àyà, kò ní ìṣaájú tí ó hàn gbangba: ìrìn-ayò gbígbé ọ̀run ti Parliament àti ìṣe títọ̀nà tí ó dàbí ẹ̀rọ ti Kraftwerk, tí wọ́n dàpọ̀ mọ́ ẹ̀yà kan ṣoṣo tí ó jẹ́ tirẹ̀, tí kò lè pín, tí ó jẹ́ ti ọmọ Áfíríkà Amẹ́ríkà nínú ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ ẹ̀rọ. Wọn kò lo àwọn ẹ̀rọ gẹ́gẹ́ bí ohun ìṣeré. Wọ́n lò wọ́n gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìdágbòde.
Atkins, tí ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Richard Davis lábé orúkọ ìnagijẹ Model 500, fún orin náà lórukọ àti ìmọ̀-ẹ̀kọ́ rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan náà. Nígbà tí ó ń fa ìwé Alvin Toffler lórí "àwọn ọlọ̀tẹ̀ ẹ̀rọ" ti ìgbà alákòóyé, Atkins ṣàlàyé ìran techno gẹ́gẹ́ bí ènìyàn lẹ́yìn-ìgbà àti lẹ́yìn-ẹ̀yà, tí ó ré kọjá àjálù tí ń bọ̀ lójúkọjá ti Detroit tí kò ní ilé-iṣẹ́ mọ́ sí ọjọ́ iwájú kan tí àwọn apàrun ìlú náà kò rò rí. Ìṣe ìdásílẹ̀ náà jẹ́ ìyípadà tààrà ti ìtàn tí ẹ̀rọ fòóṣé ti pa Detroit dúdú run — ìmúpadàbọ̀ ẹ̀rọ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò àwọn tí ẹ̀rọ náà ti lé kúrò ní ipò wọn.
Ìmọ̀ ẹ̀rọ: Ìfọ̀kanṣọ̀kan Gẹ́gẹ́ bí Ìtakò
Ohun tí ó fi Detroit techno yàtọ̀ sí àwọn ibi orin ẹ̀rọ tí ń jáde wá ní àkókò kanna kìí ṣe ohun tí a gbọ́ ní pàtàkì — èròǹgbà ni. Orin náà dé pẹ̀lú ìran tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe àlàyé rẹ̀ nípa ohun tí ó jẹ́ fún àti ẹni tí ó sìn. Àpèjúwe tí Derrick May sábà máa ń sọ ti techno gẹ́gẹ́ bí "George Clinton àti Kraftwerk tí wọ́n di mọ́ inú atẹ̀gùn kan" ń sọ orúkọ ìdàpọ̀, ìforígbárí tí ó wà nínú orin náà: tí ó jinlẹ̀ nínú ẹ̀mí àti tí ó jẹ́ ẹ̀rọ gbòòrò, tí ó gbòngbò nínú ìrírí ará Amẹ́ríkà dúdú, tí ó sì ń gbìyànjú láti dé ibi tí ó ré kọjá ilẹ̀ àti àkókò. Ìforígbárí yẹn kìí ṣe àtakò tí a óò yanjú, bí kò ṣe ìforígbárí tí ń so èso tí a óò gbé inú rẹ̀.
Idile na jẹ Afrofuturist. Lati Sun Ra lo si George Clinton ati titi di igba miiran, aṣa atọwọdọwọ yẹn gba pe awọn ẹrọ ati imọ-ẹrọ kii ṣe agbara ti o npa eniyan ṣugbọn ohun elo fun ironu ati kikọ awọn ọjọ iwaju miiran ti ko si nipasẹ awọn eto awujọ akọkọ. Orin techno Detroit gbẹsẹ̀ lé e ṣinṣin. Awọn ẹrọ orin naa kò dúró fún ile-iṣẹ ti o ti jẹ iṣẹ́ ìran kan ti awọn aláwọ̀ dudu ní Detroit; wọn dúró fún iṣeeṣe kíkọ́ ohun mìíràn pátápátá, lórí àwọn ìlànà tí ó yàtọ̀, sí àwọn ìpinnu tí ó yàtọ̀.
Ọ̀rọ̀ ìmọ̀ ọgbọ́n orí yìí ló sọ orin techno Detroit yàtọ̀ sí àwọn ẹgbẹ́ orin ẹlẹ́lẹ́sìṣe ilẹ̀ Yúróòpù tí wọ́n gba ìró rẹ̀ ṣùgbọ́n tí wọ́n sábà máa ń yọ ìtumọ̀ àwùjọ rẹ̀ kúrò. Ìforígbárí yẹn — láàárín ẹ̀wà tó jẹ́ ọjà àgbáyé àti iṣẹ́ òṣèlú tó gbòǹgbò nínú àdúgbò — ti mú àwọn àríyànjiyàn wáyé láàárín àwùjọ orin ẹlẹ́lẹ́sìṣe àgbáyé fún ọ̀pọ̀ ọdún láìní ìpinnu. Ìṣojúfò ọjọ́ iwájú gẹ́gẹ́ bí ìdíjú kì í ṣe àpèjúwe nìkan: nínú ìlú tí owó àti ìjọba fi sílẹ̀ létòlétò, láti fi ohùn ronú nípa ayé mìíràn jẹ́ iṣẹ́ òṣèlú tó ní gbòǹgbò tààrà nínú àṣà àtọwọ́dọ́wọ́ blues tó ń yí ìjìyà padà sí ìgbéraga.
Awọn ila Gbigbe: Bawo ni Ohun ti ṣe rin Irin-ajo ati Ohun ti O ye Irin-ajo naa
Itànkálẹ̀ àgbáyé ti orin Detroit techno jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìgbéyọ̀ọ́ àṣà tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìtàn orin ní apá ìkẹyìn ọ̀rúndún ogún, tí ó sì ṣẹlẹ̀ kí àwọn ohun èlò tí ó mú irú nǹkan bẹ́ẹ̀ di ohun tí ó wọ́pọ̀ tó wà. Àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì òwò káséètì abẹ́ ilẹ̀, àwọn àmì ìkọ̀kọ̀ tí ó tètè dìde bíi Transmat, Metroplex, àti KMS, àti ìrìn-àjò àwọn DJ tí ń gbé àwo orin kọjá òkun Atlantic ni ó kọ́ àwọn ènìyàn agbórin jákèjádò ayé—káséètì, àwo orin, àti ìbáṣepọ̀ ara-ẹni, ṣáájú kí ayélujára tó wà láti dín àwọn ọ̀nà jíjìnà yẹn kù.
Igbádá Berlin sí orin techno Detroit lẹ́yìn ìṣọ̀kan ní 1989 ṣe ìtàn àkànṣe kan ní àyíká orin náà — èyí tí ó dá lórí òmìnira àti ìgbádùn lẹ́yìn Ogun Tutu, tí ó sì ń tọ́ka sí wíwó odi lójúkan gidi àti lọ́nà àpẹrẹ. Ìtàn yìí ní agbára, ó sì jẹ́ gidi, ṣùgbọ́n ó yí ìtumọ̀ orin náà padà kúrò nínú gbòǹgbò rẹ̀ tí ó jẹ́ ti àwọn ọmọ Adúláwọ̀ ti Amẹ́ríkà. Berlin tí ó kọ́ orúkọ àgbáyé rẹ̀ sórí ilẹ̀ ijó ti Tresor àti Berghain fa orin kanna látinú kànga tí ìlà-ọ̀run Detroit ti ń fa, ṣùgbọ́n ó sọ ìtàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nípa orin náà, nítorí pé ọgbẹ́ àti òmìnira tirẹ̀ yàtọ̀.
Awọn ilu ati awọn iwoye ti o gba ilana imọ-ẹrọ Detroit techno si igba miiran kọ awọn ẹya iṣowo ati aṣa tiwọn lori oke rẹ, ti o sọ awọn olupilẹṣẹ akọkọ di alailẹgbẹ ni awọn ohun elo ati iraye si. Awọn oṣere bii Delano Smith — ti awọn gbongbo Detroit rẹ jinlẹ, ti iṣẹ rẹ si ti gba ọpọlọpọ ọdẹ irin-ajo kariaye — ṣe afihan iriri lilọ kiri agbaye ti a kọ lori ipilẹ ti awọn eniyan lati agbegbe wọn fi lẹle. Lilọ kiri yẹn nbeere iṣiro aṣa igbagbogbo, o si ṣubu lori awọn eniyan ti o ni idoko-owo ti o jinlẹ julọ ni mimọ itan naa ni ọna ti o tọ.
Ohun ti o ṣe pataki kii ṣe iyipada aibikita ṣugbọn iwalaaye. Ohun ti o de si ile-ijo Tokyo tabi ile-ipamọ Berlin tun gbe DNA ti o le ṣe afihan lati iha ila-oorun Detroit, paapaa nigbati iran yẹn ko ni orukọ. Orin naa fi ara han pe o lagbara to lati ye itumọ, ilokulo iṣowo, ati aaye agbegbe — ẹri pe ikole atilẹba rẹ lagbara bi awọn oludasile rẹ ti sọ.
Ìṣípò àti Ìrántí: Ohun Tí Ayẹyẹ Kan Jẹ́ Gbèsè fún Àwọn Ìpilẹ̀ṣẹ̀ Rẹ̀
Ayẹyẹ Orin Electronic Movement, tí wọ́n ń ṣe lọ́dọọdún ní Hart Plaza láti ìgbà tí wọ́n dá a kalẹ̀ ní ọdún 2000, wà ní ipò àrà ọ̀tọ̀ nínú àṣà orin electronic. Ó jẹ́ àjọyọ̀ àti ìṣirò ní àkópọ̀ — ibi tí àgbáye orin electronic tí Detroit ṣèrànwọ́ láti kọ́ ń padà sí, fún ìgbà díẹ̀, sí orísun. Ayẹyẹ náà bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Detroit Electronic Music Festival, àti pé èròǹgbà àkọ́kọ́ yẹn jẹ́ ìmúpadàbọ̀ àṣà ní gbangba: ìsápá láti fa àfiyèsí ilé-iṣẹ́ orin electronic káríayé padà sí ìlú tí àwọn ayàwòrán rẹ̀ ti gbin irúgbìn, pẹ̀lú wọlé lọ́fẹ̀ẹ́ tí ó sọ wíwọ̀lé di iye pàtàki dípò èrò àfẹ́yàntì.
Hart Plaza jẹ́ ibi tí ó kún fún ìtàn. Tí a kọ́ ní àsìkò ìrètí lẹ́yìn ogun gẹ́gẹ́bi ohun èlò ìlú, tí a kọ̀ sílẹ̀ nígbà ìdálẹ̀kùn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún, pọ́sí náà tí ó wà létí odò Detroit — pẹ̀lú ojú ìwòye tààrà sí Canada, sí ibòmíràn — ń fún àjọyọ̀ náà ní ewì àyè tí ibikíbi mìíràn kò lè ní. Ìpadàbọ̀ sí ibi yìí, lọ́dọọdún, kìí ṣe láìrò. Ó jẹ́ ọ̀nà tí orin fi ń ṣe ìrántí ara rẹ̀.
Awọn ipinnu eto ti ayẹyẹ naa — iru awọn oṣere wo ni wọn yoo farahan lori awọn ipele wo, bawo ni a ṣe ṣe iwontunwọnsi awọn oṣere Detroit lodi si awọn akọrin agbaye ti o ṣe afihan, ẹnikẹ́ni tí orukọ wọn jẹ àṣẹkù nínú àwọn akọọlẹ tí a ṣe agbekalẹ — ti jẹ koko-ọrọ ti ijiroro agbegbe ti nlọ lọwọ. Ijiroro yẹn kii ṣe iṣoro lati ṣakoso; o jẹ ayẹyẹ naa ti nṣe iṣẹ aṣa ti o ṣe pataki julọ. Fun awọn oṣere bii Rimarkable, ti wọn nṣiṣẹ laarin agbegbe Detroit pẹlu imọ jinlẹ ti itan-akọọlẹ ati ìdílé rẹ, Movement duro bi aye ati idanwo: akoko nigbati aafo laarin awọn iye ti a sọ ti orin ati awọn otitọ iṣowo ti aṣa ayẹyẹ di ohun ti o han julọ ati ti o ṣoro lati foju rẹ.
Ìṣípòpadà ńṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààbò ìdánilóró. Ìpadàbọ̀ lọ́dún sí orísun tí ń béèrè lọ́wọ́ àwọn tó ń ṣe àdáṣe àti àwọn olùgbọ́ láti díwọ̀n ipò orin náà lọ́wọ́lọ́wọ̀ lòdì sí àwọn èròǹgbà tí a fi èròǹgbà kún un. Àwọn ayẹyẹ kì í ṣe iṣẹ́ yìí; púpọ̀ wà láti ṣe ayẹyẹ ẹ̀wà dípò kí wọ́n ṣe àyẹ̀wò rẹ̀. Pé Ìṣípòpadà ń gbé ìwọ̀n àfikún yìí jẹ́ àdìẹ àti ìyàtọ̀ nígbàkanna.
Awọn Olugbe: Awọn iran ti Awọn oṣere Detroit ti n ṣetọju ila naa
Ilọsiwaju ti imọ-ẹkọ ipilẹ ti Detroit techno laarin awọn iran kii ṣe lairotẹlẹ. O jẹ abajade ti gbigbejade mọọmọ — idamọran, awọn eto agbegbe, ati iṣẹ lilọsiwaju ti awọn oṣere ti o loye pe itumọ orin naa ko ṣe iyatọ si ipo awujọ rẹ. Awọn ẹya olukọ-ọmọ-ẹhin laarin aaye Detroit, ti o jẹ alaimuṣe nigbagbogbo ati ti a ko ṣe akọsilẹ nigbagbogbo, ṣe pataki si ilosiwaju orin naa bii aami tabi ayẹyẹ eyikeyi. Wọn ni bi imọ-ẹkọ, kii ṣe ilana nikan, ṣe kọja lati iran kan si ekeji.
Iṣẹ́ Delano Smith ṣàfihàn bí àwọn ìlànà ìran ìpilẹ̀ṣẹ̀ — ìmọ̀lára, ìfarabalẹ̀, pápá ijó gẹ́gẹ́ bi ààyè tẹ̀mí dípò ìgbádùn nìkan — ṣe ń tẹ̀ síwájú kì í ṣe nípasẹ̀ ìrètí àtijọ́, bí kò ṣe nípasẹ̀ ìṣe. Smith ti la ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ní iṣẹ́ kárí ayé kọjá láì fi àwọn ìlànà tí àwọn ìsàlẹ̀ ilẹ̀ Detroit fi sí orin láti ìbẹ̀rẹ̀ silẹ̀. Ìdúró ṣinṣin yìí jẹ́ ọ̀nà àríyànjiyàn kan, ìkọ̀sílẹ̀ láti jẹ́ kí àṣeyọrí òwò orin ní àgbáálá ayé ya àṣà ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ kúrò nínú àwọn ìlànà tí ó mú kí ó tọ́ sí láti kó jáde lọ sí ilẹ̀ òkèèrè.
Iṣẹ́ Rimarkable láàrin àgbègbè Detroit fi hàn bí àwọn ọ̀dọ́ tí ń ṣiṣẹ́ nípa orin ṣe ń jogún kì í ṣe èdè orin nìkan ṣùgbọ́n àwọn ojúṣe kan: sí àwùjọ tó mú orin náà jáde, sí ilẹ̀ ijó gẹ́gẹ́ bí ààyè tiwantiwa, àti sí èrò pé orin itanna lè gbé ẹ̀dùn ọkàn gidi àti iṣẹ́ òṣèlú. Jogún yìí kì í ṣe ẹrù tí a gbé lé ẹni láti òde, ṣùgbọ́n ìlànà tí a gbé karí inú — ọ̀nà láti lóye ohun tí orin náà wà fún, tí ó sọ iṣẹ́ náà di ohun tí ń béèrè púpọ̀ àti tí ń ṣe lójú púpọ̀ ní àkòkò kan.
Awọn ipenija ohun elo ti Detroit ti nlọ lọwọ — idagbasoke-owo ilu ni 2013 jẹ ọkan ninu awọn idagbasoke-owo ilu nla julọ ninu itan-akọọlẹ Amẹrika — tumọ si pe awọn oṣere ti o tẹsiwaju lati ṣiṣẹ lati inu Detroit ṣe bẹ lodi si awọn ipo ti o nṣe idanwo awọn ipilẹ orin naa lojoojumọ. Iduroṣinṣin wọn lori agbegbe agbaye, nigbagbogbo laisi atilẹyin igbekalẹ ti o wa fun awọn ẹlẹgbẹ Yuroopu, jẹ ara kan ti atako ti orin naa ṣe alaye. Ikọsẹ kan, ti a ṣe ni iṣe ati lori akoko, lati fi ile aṣa ti Detroit ṣẹda silẹ.
Àríyànjiyàn Tí Kò Tíì Parí: Ìgbé-èrò Detroit Techno lórí Ọjọ́-ọ̀la
Techno ti Detroit jẹ orin ti o n sọ nipa ọjọ iwaju nigbagbogbo — ti a ronu lati inu asiko ti a fi ami idaamu si, ti a tan kaakiri si awọn ibi ti a ko le darukọ orisun rẹ daradara, ti a si fi idi mulẹ nipasẹ awọn oniṣẹ ti o gbe awọn ero rẹ lọ si awọn ipo ti awọn oludasile rẹ ko ti le ronu. Ilana aringbungbun orin naa — pe awọn eniyan alawodudu ti o jẹ osise le lo imọ-ẹrọ lati ronu ati ṣe itusilẹ ara wọn — wa bi ohun ti o ni agbara ati ti o ṣe pataki bi Atkins ti sọ ọ ni akọkọ, nitori awọn ipo ti o mu ilana yẹn jade ko ti yanju. Isoro ti orin naa dahun kii ṣe itan-akọọlẹ. O jẹ igbekale, o si duro ṣinṣin.
Ìṣe àgbáyé tí ń ṣe orin ẹ̀rọ lóríṣiríṣi pẹ̀lú ìpilẹ̀ṣẹ̀ orin Detroit techno jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ìbéèrè tí ó gbòòrò nípa bí àṣà ìdáǹdáǹ látọ̀dọ̀ àwọn àgbègbè tí a ti ń fọwọ́sílẹ̀ ṣe ń gbà, ṣe ọjà, àti ṣàtúntò látọ̀dọ̀ àwọn ọjà tí ó lówó. Ìlànà kan náà ń bá orin blues, jazz, àti hip-hop lọ. Ohun tí ó ya ọ̀rọ̀ Detroit techno sọ́tọ̀ ni pé àwọn tí ń ṣe é àti àwọn tí ń ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ ti sọ orúkọ rẹ̀ jáde pẹ̀lú ìmúratú tí ó ń pọ̀ sí i. Ìbẹ̀rẹ̀ ìjíròrò nípa ẹ̀yà, kíríìtì, àti ohun-ìní àṣà láàrin àwọn àgbègbè orin ẹ̀rọ lákòókò tí ó kún fún àgbáyé — tí àwọn òṣèré àti òǹkọ̀wé kan tí wọn kọ̀ láti jẹ́ kí ìparẹ́ Detroit máà wà láìṣe àfiyèsí — ń fi ìtúnṣe pẹ̀lú ìmọ̀lára tí ó ti pẹ́ jùlọ ṣùgbọ́n tí ó ní ìtumọ̀ sí i fún gbèsè tí ó ti pẹ́ tí a jẹ.
Detroit ara rẹ̀, nínú ìjàkadì àti àtúnṣe rẹ̀ tí ń lọ lọ́wọ́, ṣì jẹ́ àdánwò tí ó dúró ṣinṣin jù fún àwọn ìpìlẹ̀ ìdásílẹ̀ orin náà. Bí ìmọ̀ ọ̀jọ̀nlá yọ̀ǹda bá jẹ́ àtakò, nígbà náà ni àwọn òṣèré tí ń ṣiṣẹ́ láti inú ìlú náà ṣì — lòdì sí àìnídùn ọrọ̀ ajé, lòdì sí ìdánwò láti kó lọ sí àwọn ibi tí àwọn ohun èlò sun dáradára, lòdì sí àìbìkítà ìtumọ̀ tí ó ti ṣàpẹẹrẹ ìbáṣepọ̀ Detroit pẹ̀lú owó ìta fún idaji ọ̀rúndún — ni àwọn onímọ̀ṣẹ́ tí ó le koko jù nínú orin náà. Wíwà wọn nínú ìlú náà kì í ṣe ìrísí. Ó jẹ́ àríyànjiyàn.
Agbara ailopin ti Detroit techno ko le ṣe iyatọ pẹlu agbara ailopin ti ibeere ti o n bẹ fun gbogbo ilẹ ijó ti o de, lati Hart Plaza de Tresor titi di ile ise kan ni São Paulo tabi Seoul: ọjọ iwaju ta ni a n ronu, ati fun ta? Ibeere yẹn ko ni idahun ikẹhin. Ṣugbọn orin ti o gbe e — ti a kọ́ lati inu awọn ẹrọ ilu ati awọn synthesizer ni awọn ahoro ilu ti kapitalisimu kọ silẹ ati ti imọran kọ̀ lati fi silẹ — ti fi han, ni awọn ọdun ati awọn agbegbe, pe o le jẹ ki ibeere naa wa laaye gun to fun ẹnikan lati bẹrẹ idahun rẹ pẹlu otitọ.
Pín
Wọlé láti darapọ̀ nínú ìjíròrò. Wọlé
Kò sí ọ̀rọ̀ sílẹ̀. Jẹ́ àk ọ́kọ́ láti pín èrò.
